Monitoring, geometria, fizyka i weryfikacja relacji świadków — warsztat pracy na przykładach przedstawionych podczas Lubelskiego Festiwalu Nauki.
25 września podczas Lubelskiego Festiwalu Nauki wraz z dr. Przemysławem Bryłowskim miałem przyjemność prowadzić prelekcję „Analiza czasowo-przestrzenna zdarzenia wypadkowego (wypadku drogowego w ruchu samochodowym)”.
Podczas niej zajęliśmy się tematem przygotowania dla sądu materiałów odtwarzających i obrazujących przebieg zdarzeń na podstawie różnych materiałów źródłowych. Kluczowa przy tego typu pracach jest analiza materiałów źródłowych oraz wiedza na temat tego, co tak naprawdę jest istotne dla sądu, a co nie ma znaczenia.
Prezentowaliśmy więc przepisy, nagrania, obliczenia, wykresy, odniesienia do badań naukowych, zdjęcia z miejsca zdarzenia i animacje prezentujące wzajemne położenie obiektów. Były też wcześniejsze ustalenia biegłych i zeznania świadków, które po porównaniu z materiałem wymagały zakwestionowania. A najciekawszym „świadkiem” był uroczy piesek, którego reakcja na przejeżdżający motocykl wskazała moment, w którym wydarzyło się coś nietypowego.

Czego szukamy?
Pierwszą część spotkania prowadził Przemek. Przez około godzinę omawiał oznakowanie dróg, przepisy i zagadnienia odpowiedzialności uczestników ruchu. Pokazał też przykładowy schemat organizacji ruchu.
Wyszedł również poza tematy związane z pojazdami. Mówił o tym, jak kształtowane są przepisy i co tak naprawdę oznaczają. Omawiał różnicę między zamiarem bezpośrednim a ewentualnym: sytuacją, w której sprawca chce popełnić czyn zabroniony, a taką, w której przewiduje możliwość jego popełnienia i godzi się na nią. Wyjaśniał przy tym, dlaczego prawna ocena zachowania uczestników zajścia wymaga czegoś więcej niż intuicyjnego przekonania, że jakieś zachowanie było niebezpieczne bądź nielegalne.
W tej części pojawiły się nagrania z głośnego wypadku z udziałem BMW, w którym zginęła rodzina. Był to punkt wyjścia do rozmowy o skrajnej prędkości, jej konsekwencjach i pytaniach, które trzeba postawić przy analizowaniu takiego zdarzenia.
Opowiadał też o wadze zeznań świadków i pracy biegłych. Wskazywał przykłady postępowań, w których zamiast sięgać do bezpośredniej relacji świadka, opierano się na niesprawdzonych streszczeniach jego wypowiedzi. Sama relacja ze słyszenia może dostarczać informacji, ale wymaga uwzględnienia tego, jaką drogę przeszła. Kolejne osoby mogą pomijać szczegóły, zmieniać znaczenie wypowiedzi albo dodawać własną interpretację. Traktowanie takiego przekazu jak bezpośredniego zeznania prowadziło do efektu głuchego telefonu.
Dzięki tym rozważaniom uczestnicy mogli zrozumieć, czemu zdarzenia się bada i czego szuka się podczas analizy. Podstawą rozstrzygnięcia powinny być prawdziwe ustalenia faktyczne — zgodne z rzeczywistym przebiegiem zdarzenia. Ich dokonanie wymaga sprawdzania źródeł informacji, porównywania dowodów i wyjaśniania sprzeczności. W rekonstrukcji oznacza to między innymi ustalenie, gdzie znajdowali się uczestnicy, jak się poruszali, co mogli dostrzec i ile czasu mieli na reakcję. Dopiero na tej podstawie można oceniać ich zachowanie i odpowiedzialność.
Dwieście godzin nagrań nie obejrzy się samo
Część analityczną rozpocząłem od pokazania surowych danych. W przedstawianej przez nas sprawie było to około 200–240 godzin nagrań z monitoringu obiektów, kamer prywatnych i samochodowych, dodatkowo zdjęcia i dane pozyskane z sieci oraz z terenu. Nie sposób podczas rozprawy w sądzie oprzeć się na takiej ilości nagrań. Z drugiej strony, zawsze musimy informować o źródłach obrazu lub innych danych.
W takim materiale trzeba odnaleźć istotne fragmenty, rozpoznać pojazdy i powiązać obraz z kamer z rzeczywistym układem terenu. Następnie nanieść na mapę położenie kamer i obserwowanych obiektów oraz ustalić aktorów — osoby, pojazdy i inne istotne obiekty — biorących udział w scenie oraz ich role.
Teraz ustalamy położenie obiektów i możemy policzyć odległości. Liczba klatek, częstotliwość nagrywania i zarejestrowane znaczniki czasu pozwalają określić, kiedy obiekty znajdowały się w poszczególnych miejscach. Zestawienie odległości z czasem przejazdu pozwala wyznaczyć średnie prędkości na poszczególnych odcinkach. Porównanie tych danych na różnych odcinkach pozwala oszacować przyspieszenie lub opóźnienie.


Sama mapa może tu nie wystarczyć – skuteczniejsze jest osobiste sprawdzenie terenu, pomiary, własne zdjęcia, a czasem wysłanie dronów, by uzyskać obraz z góry. Zdjęcia i filmy wykonane przy pomocy tej technologii pozwalają również tworzyć trójwymiarowe odwzorowania terenu i obiektów, które pomagają precyzyjnie umieszczać modele pojazdów w przestrzeni.
Opis samych obliczeń, porównanie zastosowanych metod, odtwarzanie przebiegu zajścia na podstawie ograniczonego zbioru danych – to była chyba jedna z najbardziej wymagających części dla naszych odbiorców. Pokazaliśmy metody obliczeniowe oraz to, w jaki sposób możemy oprzeć się na różnych badaniach, by kilkoma niezależnymi metodami zweryfikować nasze wnioski. W tego typu sprawach, gdzie czasem w grę wchodzi ludzkie życie, konsekwencje błędu mogą być bardzo poważne. Kluczowe tutaj jest weryfikowanie obliczeń, a ograniczenia danych i zakres niepewności muszą być jasno wskazane.
Skąd wiemy, że dane są wiarygodne?
Przytłaczająca ilość danych może powodować zamieszanie. Mogą pojawić się tu błędy, które nie mają żadnego znaczenia w normalnym działaniu systemów, ale mają znaczenie dla pełnej analizy danych.
Już na początku pojawia się problem czasu. Prywatne kamery często nie mają zsynchronizowanych zegarów. To samo zdarzenie może więc mieć na dwóch nagraniach różne oznaczenia godziny. Zanim zaczniemy układać kolejność wydarzeń, trzeba ustalić, jak te zapisy odnoszą się do siebie.
Do tego dochodzą różne rozdzielczości, sposoby kodowania i liczby klatek na sekundę. Każdy materiał wymaga sprawdzenia. Dopiero wtedy można sensownie mierzyć czas i łączyć go z odległością.


Zamieszanie mogą wprowadzić też niepewne źródła danych. Podczas tej pracy nieraz przekonałem się, że każde miejsce, każde źródło należy weryfikować, najlepiej osobiście. Ludzka pamięć jest zawodna i nawet bez złych intencji osoby przekazujące informacje mogą błędnie wskazać kierunek, w którym była zwrócona kamera, lub jej dokładne położenie.
Mapa rozmieszczenia kamer pomaga zrozumieć skalę tej pracy. Z pojedynczych fragmentów przejazdu powstaje stopniowo historia ruchu pojazdów. Widać, gdzie były, w jakiej kolejności przejeżdżały i które obserwacje można ze sobą porównać.
Szczególnie ciekawe było zestawienie drobnych zmian ruchu motocykla i zachowania kierującego z wynikami obliczeń oraz badań dotyczących czasu reakcji. Na podstawie wyznaczonej prędkości i analizy widoczności ustaliliśmy moment, w którym motocyklista mógł dostrzec BMW. Uwzględnienie czasu reakcji pozwoliło następnie przewidzieć, w której klatce nagrania powinny pojawić się oznaki jego działania. Dokładnie w tej klatce widać zmianę trajektorii motocykla i chmurę pyłu spod koła. Obserwacja ta stanowiła dodatkowe potwierdzenie spójności naszych obliczeń.
Kiedy kierowcy mogli się zobaczyć?
Główny przykład mojej części dotyczył zderzenia samochodu skręcającego w lewo, aby wjechać na posesję, z motocyklem nadjeżdżającym z przeciwnego kierunku. Na pierwszy rzut oka – prosta sytuacja, ktoś zajechał drogę motocyklowi. Okazuje się, że rzeczywistość może być bardziej skomplikowana.
Wcześniejsze wypowiedzi Przemka na temat organizacji ruchu znalazły tutaj praktyczne zastosowanie. Uczestnicy mogli teraz zobaczyć na konkretnym przykładzie, że znaki drogowe, w szczególności ograniczenia prędkości, mają różne funkcje. Kluczowe jest tu zrozumienie, że one nie tylko mają przestrzec kierowcę przed wypadnięciem z drogi, ale też ograniczyć ryzyko zderzenia, dając innym uczestnikom ruchu czas na dostrzeżenie nadjeżdżającego pojazdu i odpowiednią reakcję.
Zebrane dane pokazały, że motocykl poruszał się z prędkością około 150 km/h na drodze z ograniczeniem do 50 km/h. Tak duża prędkość miała krytyczne znaczenie dla przebiegu zdarzenia, które zakończyło się śmiercią motocyklisty. Jazda z prędkością trzykrotnie większą od dopuszczalnej oznacza zagrożenie również dla innych uczestników ruchu, którzy mają znacznie mniej czasu na dostrzeżenie pojazdu i reakcję.
W analizie wypadku trzeba również odtworzyć sytuację z perspektywy jego uczestników.
Kamery rejestrują otoczenie z określonego miejsca i wysokości, patrząc w określonym kierunku. Kierowca znajduje się jednak w innym miejscu, dlatego musimy odtworzyć to, co mógł zobaczyć ze swojej pozycji. Trzeba uwzględnić ukształtowanie drogi, wzniesienia, zakręty oraz obiekty ograniczające widoczność, w tym drzewa i krzewy rosnące przy drodze, które mogą zasłaniać nadjeżdżający pojazd na łuku. W pewnym sensie analizujemy te same zagrożenia i ograniczenia widoczności, które uwzględnia się przy projektowaniu organizacji ruchu i ustalaniu oznakowania drogi.

Tutaj warto wyraźnie rozdzielić możliwość zobaczenia pojazdu z danej odległości i zasłonięcie go przez układ drogi.
Najpierw ustaliliśmy prędkości samochodu i motocykla, a następnie odtworzyliśmy ich położenie w chwili rozpoczęcia przez kierowcę BMW manewru skrętu w lewo. Te pozycje nanieśliśmy na mapę. Na podstawie geometrii miejsca oraz badań dotyczących widzenia i dostrzegania obiektów określiliśmy warunki, w których obaj kierowcy mogli się wzajemnie zauważyć. Uwzględniliśmy odległość, kierunek obserwacji oraz położenie drugiego pojazdu w centralnym i peryferyjnym polu widzenia.
Sprawdziliśmy również, czy pomiędzy kierowcami istniała nieprzesłonięta linia widoczności. Znaczenie miały łuk drogi, roślinność przy poboczu oraz ewentualne przesłonięcie przez inne pojazdy. Według naszych ustaleń w analizowanym momencie widoku nie zasłaniali inni uczestnicy ruchu. Motocykl znajdował się jednak za łukiem drogi, poza linią widoczności kierowcy BMW.
Odległość stanowiła dodatkowe ograniczenie. W analizie uwzględniliśmy wygląd motocykla, warunki oświetlenia i tło, na którym należało go wypatrzyć. Całość tych czynników wskazywała, że w chwili rozpoczęcia skrętu odległość między pojazdami była zbyt duża, aby kierowca BMW mógł dostrzec motocykl nawet przy nieprzesłoniętej linii widoczności. Analogiczne ograniczenie dotyczyło możliwości dostrzeżenia większego BMW przez motocyklistę. Oba ograniczenia występowały więc jednocześnie: znaczna odległość ograniczała możliwość dostrzeżenia pojazdów, a układ drogi i roślinność dodatkowo uniemożliwiały bezpośrednią obserwację.
Zależności te pokazaliśmy na animacji umieszczającej ruch obu pojazdów na mapie z zaznaczonymi obszarami widoczności. Pozwalała ona prześledzić, jak wraz ze zmianą ich położenia zmieniała się możliwość wzajemnego dostrzeżenia. Co więcej – była też zrozumiała dla osób niezajmujących się rekonstrukcją zdarzeń.
Następnie sprawdzaliśmy, jak sytuacja zmieniała się w czasie. Kiedy pojazdy mogły stać się wzajemnie widoczne? Gdzie znajdował się wtedy samochód? Ile czasu pozostawało do zderzenia? Czy pojawiły się widoczne oznaki reakcji kierowców?
To właśnie zestawienie czasu i przestrzeni pozwala ocenić dostępne możliwości działania. Sam widok zderzenia jest końcem znacznie dłuższej sekwencji.
Co wydarzyło się po uderzeniu?
Według naszej rekonstrukcji samochód znajdował się już niemal całkowicie w zatoczce przy wjeździe, kiedy doszło do zderzenia. Jedynie jedno z kół pozostawało częściowo na linii oddzielającej zatoczkę od jezdni.
Ważne było więc dokładne ustalenie miejsca kontaktu i późniejszego ruchu pojazdów. Porównywaliśmy klatki przed uderzeniem i po nim, zaznaczając położenie kół oraz innych rozpoznawalnych elementów samochodu względem otoczenia.
Nasze opracowanie wskazywało na obrót i niewielkie cofnięcie BMW. Zestawiliśmy to z ruchem przedstawionym w kwestionowanej opinii. Różnica wpływała na dalszą interpretację zdarzenia, dlatego wymagała odniesienia do konkretnych obrazów.
Według opinii biegłego do zderzenia doszło na środku pasa jezdni, kontakt nastąpił przy lewej części przodu BMW, a po uderzeniu samochód przemieścił się do przodu. Tutaj obalenie opinii było krytycznie ważne. Przyjęcie takiego ruchu samochodu po zderzeniu prowadziło do oszacowania jego prędkości jako znacznie większej, niż wynikało to z nagrań. Te założenia mogły również prowadzić do zaniżenia oszacowanej prędkości motocykla i innego odtworzenia jego trajektorii po zderzeniu. Dodatkowo w opinii przyjęto, że BMW przed skrętem poruszało się lewym pasem, co obciążało jego kierowcę i było sprzeczne z naszymi ustaleniami na podstawie nagrań.
Uwzględniliśmy również zabezpieczone ślady kół motocykla na jezdni, dokumentujące jego tor podczas hamowania oraz zdjęcia uszkodzeń obu pojazdów. Materiały te wskazywały jednoznacznie, że przebieg zderzenia był inny niż przedstawiony w opinii biegłego.


Następnie omówiliśmy uszkodzenia pojazdów, w tym deformację maski oraz znaczenie tych uszkodzeń przy ocenie kierunku uderzenia. Łączyliśmy te obserwacje z nagraniami, śladami oraz obliczeniami. Szczególne zainteresowanie widzów wzbudziło ustalanie kierunku uderzenia na podstawie wygięcia maski i układu powstałych na niej fałd.
Przy okazji omówiliśmy pokrótce tematykę przeciążeń i hamowania oraz możliwości odtwarzania wybranych elementów przebiegu zdarzenia na podstawie śladów materialnych i odkształceń pojazdów.

Pokazywaliśmy, jak sprawdzać rekonstrukcję przez porównywanie jej poszczególnych elementów z materiałem źródłowym. Położenie pojazdów, miejsce uderzenia i ruch po zderzeniu muszą tworzyć spójną całość.
Co cień samochodu mówi o zeznaniu świadka?
Co cień samochodu mówi o zeznaniu świadka?
Świadek przedstawiał wersję, według której przez około dwa kilometry jechał równolegle z BMW zajmującym lewy pas. Miał przy tym ostrzegać jego kierowcę przed niebezpiecznym zachowaniem.
Zebrane nagrania obejmowały odcinek ponad dwóch kilometrów i pochodziły zarówno z prywatnych kamer znajdujących się w okolicy, jak i z monitoringu.
Ustaliliśmy, że około dwóch kilometrów przed miejscem zdarzenia każdy z samochodów jechał inną drogą. Później samochód świadka podążał za BMW w znacznej, lecz sukcesywnie zmniejszającej się odległości. Około 200 metrów przed miejscem zdarzenia jechał już bezpośrednio za nim.

Co więcej, wykazaliśmy, że z przeciwnego kierunku nadjeżdżały inne samochody. Nasze własne nagrania drogi dokumentowały jej szerokość i układ, pokazując, że BMW jadące lewym pasem nie mogłoby się z nimi minąć.
W jednym z fragmentów szczególnie przydatny okazał się cień na drodze.
Perspektywa kamery sprawia, że położenie pojazdu względem pasa ruchu nie zawsze jest oczywiste. Dlatego przygotowałem linie odniesienia i porównałem położenie kół samochodów przejeżdżających przez ten sam fragment obrazu. Granica cienia pomagała rozróżnić ich pozycje na jezdni.

Była to też okazja, żeby opowiedzieć o rzutowaniu, geometrii wykreślnej i jej praktycznym zastosowaniu w pracach projektowo-inżynieryjnych.
Następnie zestawiłem przejazd BMW z przejazdem samochodu świadka. Nasza analiza wskazywała, że krótko przed miejscem zderzenia samochody jechały jeden za drugim, prawym pasem.
Ten fragment był częścią szerszego porównania nagrań. Pokazywał też uczestnikom prelekcji, dlaczego szczegół wyglądający początkowo jak mało istotny element tła może mieć znaczenie przy sprawdzaniu relacji o zdarzeniu.
Samochód za drzewami też zostawia informacje
W innym fragmencie samochody były przez większość czasu zasłonięte przez drzewa. Pojawiały się tylko na moment w przerwach między pniami.
Takie nagranie nadal dostarcza danych. Wiemy, kiedy fragment pojazdu stał się widoczny i w którym miejscu obrazu to nastąpiło. Po zestawieniu obrazu z kamery z mapą terenu i naniesieniu położenia drzew można powiązać te krótkie obserwacje z pozycją samochodu na drodze.
Pokazałem to w animacji łączącej nagranie z widokiem terenu. Odtwarzałem ruch pomiędzy widocznymi punktami, przyjmując dla analizowanego odcinka stałą prędkość albo stałe przyspieszenie.

Znaczenie ma tutaj zgodność modelu z obserwacjami. Kolejne pojawienia się pojazdu pozwalają sprawdzać, czy odtworzony ruch pasuje do nagrania. Dzięki temu można przedstawić także te fragmenty przejazdu, podczas których samochód pozostawał zasłonięty.
Dla odbiorcy gotowej animacji ruch jest ciągły i czytelny. W materiale źródłowym podstawą były krótkie mignięcia pomiędzy drzewami. Podczas prelekcji pokazaliśmy, jak przechodzi się od jednego do drugiego.
Był też „dowód z psa”
Wśród nagrań znalazł się fragment, na którym psy zajmowały się sobą i nie reagowały wyraźnie na przejeżdżające samochody oraz ciężarówkę. Przy przejeździe motocykla nagle przywarły do ziemi.
Roboczo nazwaliśmy to „dowodem z psa”.

Prędkość motocykla ustalaliśmy na podstawie nagrań i obliczeń. Zachowanie zwierząt było dodatkową obserwacją — reakcją na gwałtowny bodziec towarzyszący przejazdowi.
Wniosek jest tu prosty: przy oglądaniu materiału warto zwracać uwagę na całe otoczenie zdarzenia.
Od analizy do materiału dla sądu
Podczas prelekcji pokazałem również dokumenty i sposób przygotowania opracowania dla sądu.
Osoba zapoznająca się z takim materiałem powinna rozumieć, skąd pochodzi obraz, co oznaczają naniesione linie i w jaki sposób dochodzimy do wniosku. Powiększenie musi mieć odniesienie do pełnego kadru. Animacja wymaga wyjaśnienia danych i założeń, na których ją oparto.
Rozmawialiśmy o narzędziach, między innymi o programach Adobe. Ich obsługa jest częścią warsztatu. Dużo pracy zajmuje jednak rozpoznanie, który fragment ma znaczenie, z czym należy go porównać i jak sprawdzić własną interpretację.
Jednym z najważniejszych omawianych narzędzi był FFmpeg — bezcenny przy pracy z nagraniami w nietypowych formatach, zawierającymi dodatkowe dane pomiędzy klatkami lub pochodzącymi z niestandardowych urządzeń. Czasem wydobycie pojedynczych klatek wymagało wcześniejszej analizy struktury pliku, którego zwykłe programy nie rozpoznawały jako nagrania wideo. Uczestnicy byli zadziwieni możliwościami tego narzędzia, choć część była wyraźnie niepocieszona koniecznością korzystania z wiersza poleceń.
Krótka wizualizacja może być końcowym efektem długiego przeglądania nagrań. W tym wypadku stworzenie kilkunastu minut animacji zajęło prawie trzy miesiące analizy.
Rekonstrukcja przydaje się również poza drogą
Na zakończenie przedstawiliśmy drugi przypadek: analizę pobicia i przemieszczania się ludzi na terenie zdarzenia.
Tutaj również potrzebne było zestawienie kamer, ustalenie kolejności wydarzeń i odtworzenie ruchu uczestników. Pokazaliśmy, ile można wydobyć z obrazów, które oglądane pobieżnie pozostają nieczytelne.
Ostatnią sceną prezentacji było zdjęcie dostępne w Google, na którym według naszej identyfikacji nadal widoczny był ślad krwi po analizowanym zdarzeniu.

Po godzinach omawiania kamer, wzorów i torów ruchu wróciliśmy do konsekwencji tego, co analizujemy. Za każdym takim materiałem stoją ludzie. Ustalenie przebiegu wydarzeń może mieć znaczenie dla ich odpowiedzialności i dalszego życia.
Dlatego tak dużo uwagi poświęciliśmy podczas spotkania sprawdzaniu źródeł. Temu, co rzeczywiście zarejestrowano i co z tego wynika. Czasem oznacza to przejrzenie setek godzin nagrań. Czasem powrót do kilku klatek.
A czasem zauważenie cienia na drodze, który pozwala postawić bardzo konkretne pytanie o przedstawioną wersję zdarzenia.




Dodaj komentarz